ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសកម្ពុជា គឺជាទំព័រដ៏វែងអន្លាយ និងសម្បូរបែបដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពរុងរឿងទុក្ខលំបាក និងការតស៊ូរបស់ប្រជាជាតិមួយដែលបានកសាងអរិយធម៌ដ៏អស្ចារ្យ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរអាចបែងចែកជាសម័យកាលសំខាន់ៗជាច្រើនចាប់តាំងពីការកកើតរដ្ឋដំបូង រហូតដល់សម័យកាលបច្ចុប្បន្ន។

១. សម័យរដ្ឋដំបូង (ហ្វូណន និងចេនឡា)

មុនពេលការកកើតអាណាចក្រអង្គរ ទឹកដីខ្មែរបានឆ្លងកាត់សម័យកាលនៃរដ្ឋដំបូង៖

• នគរភ្នំ (ហ្វូណន) (ស.វ ទី១ - ទី៦ នៃគ.ស): ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋខ្មែរដំបូងគេដែលបានទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងសាសនាពីប្រទេសឥណ្ឌា (ឥណ្ឌូបនីយកម្ម)។ នគរនេះល្បីល្បាញខាងពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រហើយមានអំណាចគ្របដណ្តប់លើតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ភាគខាងត្បូង។

• ចេនឡា (ស.វ ទី៦ - ទី៨ នៃគ.ស): បន្ទាប់ពីនគរភ្នំចុះខ្សោយ ចេនឡាបានឡើងកាន់អំណាចនិងពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួន ទោះបីជាពេលក្រោយចេនឡាបានបែកបាក់ទៅជាចេនឡាដីគោកនិងចេនឡាទឹកលិចក៏ដោយក៏វាជាដំណាក់កាលត្រួសត្រាយផ្លូវឆ្ពោះទៅរកការបង្រួបបង្រួមអាណាចក្រខ្មែរនាពេលក្រោយមកដែរ។

២. សម័យអង្គរ (៨០២ – ១៤៣៤ នៃគ.ស)

សម័យកាលនេះត្រូវបានចាត់ទុកជា យុគមាស នៃប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ៖

• ការស្ថាបនាអាណាចក្រ៖ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី២ បានប្រកាសឯករាជ្យនិងឡើងគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំ ៨០២ នៃគ.ស នៅលើភ្នំគូលែន (មហេន្ទ្របវ៌ត) ដោយបង្កើតពិធីទេវរាជ ហើយបានបង្រួបបង្រួមនគរខ្មែរឡើងវិញ។

• ភាពរុងរឿង៖ រាជធានីអង្គរបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយសាសនានិងវប្បធម៌ដ៏ធំសម្បើម។ ព្រះរាជាសំខាន់ៗដូចជាព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ (កសាងអង្គរវត្ត) និងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (កសាងប្រាសាទបាយ័ននិងមានពុទ្ធសាសនាមហាយានជាសាសនារដ្ឋ) បានបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យនិងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រដ៏ទំនើប។

• ការដួលរលំ៖ បន្ទាប់ពីការវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់ពីនគរសៀមនិងកត្តាផ្ទៃក្នុងដូចជាការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុងនិងបញ្ហាធារាសាស្ត្ររាជធានីអង្គរត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅឆ្នាំ ១៤៣២។

៣. សម័យកណ្តាល (ក្រោយអង្គរ)

សម័យកាលនេះត្រូវបានគេហៅថា យុគអន្ធកាល ដែលប្រទេសជាតិបានធ្លាក់ចុះខ្សោយ៖

• រាជធានីផ្លាស់ប្តូរ៖ ព្រះរាជាបានផ្លាស់ប្តូររាជធានីជាបន្តបន្ទាប់ទៅកាន់ក្រុងលង្វែក ឧដុង្គ និងភ្នំពេញដើម្បីចៀសវាងការវាយប្រហារពីប្រទេសជិតខាង (សៀម និងយួន)។

• បាត់បង់ទឹកដី៖ កម្ពុជាបានបាត់បង់ទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ ជាពិសេសតំបន់ខ្ពង់រាបនិងតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ ប្រទេសជាតិបានធ្លាក់ចុះក្រោមឥទ្ធិពលត្រួតត្រារបស់ប្រទេសជិតខាងអស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍។

៤. សម័យអាណានិគម និងសម័យទំនើប

• សម័យអាណាព្យាបាលបារាំង (១៨៦៣ – ១៩៥៣): ព្រះបាទនរោត្តមបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាជាមួយបារាំងដើម្បីស្វែងរកការការពារពីប្រទេសជិតខាងប៉ុន្តែទីបំផុតកម្ពុជាបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង។

• ឯករាជ្យ និងសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម (១៩៥៣ – ១៩៧០): ក្រោមព្រះរាជកិច្ចដឹកនាំរបស់ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ កម្ពុជាបានទទួលឯករាជ្យទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ ១៩៥៣។ សម័យនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសម័យកាលដ៏សុខសាន្តនិងមានការអភិវឌ្ឍមួយ។

• សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរនិងខ្មែរក្រហម (១៩៧០ – ១៩៧៩): ប្រទេសបានធ្លាក់ក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល និងជួបប្រទះនូវរបបប្រល័យពូជសាសន៍របស់ខ្មែរក្រហម (១៩៧៥-១៩៧៩) ដែលបានបណ្តាលឱ្យមានសោកនាដកម្មជាតិដ៏ធំធេង។

• សម័យក្រោយឆ្នាំ ១៩៧៩ និងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី២៖ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហម ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលស្ដារនីតិសម្បទានិងសន្តិភាពឡើងវិញរហូតដល់មានការបោះឆ្នោតនិងការបង្កើតឡើងវិញនូវរបបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅឆ្នាំ ១៩៩៣។

សរុបសេចក្តី ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរគឺជាមេរៀននៃការកសាងការដួលរលំនិងការងើបឡើងវិញ។ ទោះបីជាមានការលំបាកយ៉ាងណាក៏ដោយក៏ប្រជាជនខ្មែរនៅតែបន្តរក្សានិងលើកតម្កើងនូវវប្បធម៌និងអត្តសញ្ញាណជាតិរបស់ខ្លួនជានិច្ច។

អត្ថបទ៖ ជួន សុធា