ព្រះពុទ្ធសាសនា (Buddhism) គឺជាសាសនាមួយដែលបានចាប់កំណើតនៅប្រទេសឥណ្ឌានាអំឡុងសតវត្សរ៍ទី៦ មុនគ.ស ផ្អែកលើការត្រាស់ដឹងនិងការបង្រៀនរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះនាមដើម ព្រះសិទ្ធត្ថគោតម។ព្រះពុទ្ធសាសនាគឺជាមាគ៌ាមួយដែលជួយមនុស្សឱ្យអភិវឌ្ឍសក្តានុពលភាពខ្លួនឯងឱ្យបានពេញលេញតាមរយៈការយល់ដឹងពីធម្មជាតិនៃសភាវៈពិតនិងការរំដោះខ្លួនចេញពីទុក្ខ។

១. ព្រះរតនត្រ័យ (កែវទាំងបី)

ព្រះពុទ្ធសាសនាមានគោលការណ៍សំខាន់បំផុតបីយ៉ាង ដែលហៅថាព្រះរតនត្រ័យ គឺ៖

• ព្រះពុទ្ធ (Buddha): សំដៅដល់ព្រះសិទ្ធត្ថគោតម ដែលជាគ្រូ ឬជាសាស្តាដែលបានត្រាស់ដឹងដោយខ្លួនឯង។ ព្រះពុទ្ធមិនមែនជាអាទិទេពទេតែជាមនុស្សដែលបានរកឃើញផ្លូវរួចផុតពីទុក្ខ។

• ព្រះធម៌ (Dharma): សំដៅដល់ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធ (ធម្មវិន័យ) ដែលជាសេចក្ដីពិតផ្លូវនៃការប្រតិបត្តិនិងគោលការណ៍នៃសភាវៈពិត។

• ព្រះសង្ឃ (Sangha): សំដៅដល់សហគមន៍នៃអ្នកបួស (ភិក្ខុ-ភិក្ខុនី) និងអ្នកកាន់សាសនា (ឧបាសក-ឧបាសិកា) ដែលប្រតិបត្តិតាមនិងថែរក្សាព្រះធម៌។

២. គោលលទ្ធិសំខាន់ៗ

គោលលទ្ធិជាមូលដ្ឋាននៃព្រះពុទ្ធសាសនា គឺ៖

ក. អរិយសច្ចៈ ៤ 

គឺជាសេចក្តីពិតដ៏ថ្លៃថ្លាបួនយ៉ាងដែលជាស្នូលនៃការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ៖

1. ទុក្ខសច្ចៈ (Dukkha): សេចក្ដីពិតនៃទុក្ខ ជីវិតគឺពោរពេញដោយទុក្ខ (បញ្ហា, ភាពមិនពេញចិត្ត, ភាពមិនទៀងទាត់) រាប់ចាប់ពីការកើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់ ការជួបនឹងសេចក្តីមិនប្រាថ្នានិងការព្រាត់ប្រាស់ពីសេចក្តីជាទីស្រឡាញ់។

2. សមុទយសច្ចៈ (Samudaya): សេចក្ដីពិតនៃហេតុដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខ ទុក្ខកើតឡើងពីតណ្ហា (ការស្រេកឃ្លាន) និងការប្រកាន់ភ្ជាប់ទៅនឹងវត្ថុឬសភាពមិនទៀងទាត់ដោយសារភាពល្ងង់ខ្លៅ (អវិជ្ជា) ពីសភាវៈពិត។

3. និរោធសច្ចៈ (Nirodha): សេចក្ដីពិតនៃការរលត់ទុក្ខ ទុក្ខនឹងរលត់ទៅដោយការលះបង់នូវតណ្ហានិងអវិជ្ជា ការរលត់ទុក្ខយ៉ាងពិតប្រាកដគឺការបាននូវ ព្រះនិព្វាន (Nirvana)។

4. មគ្គសច្ចៈ (Magga): សេចក្ដីពិតនៃផ្លូវដែលនាំទៅដល់ការរលត់ទុក្ខ មាគ៌ានោះគឺអដ្ឋង្គិកមគ្គ (មាគ៌ាមានអង្គ ៨) ដែលគេស្គាល់ថាជាមជ្ឈិមបដិបទា (ផ្លូវកណ្តាល)។

ខ. អដ្ឋង្គិកមគ្គ

ជាផ្លូវប្រតិបត្តិដើម្បីឈានទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដែលបែងចែកជា ៣ ផ្នែក៖

១. បញ្ញា (Wisdom)

- សម្មាទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញត្រូវ)

- សម្មាសង្កប្បៈ (ការត្រិះរិះត្រូវ)

២. សមាធិ (Meditation)

- សម្មាវាយាមៈ (ព្យាយាមត្រូវ)

- សម្មាសតិ (សតិត្រូវ)

- សម្មាសមាធិ (តម្កល់ចិត្តត្រូវ)

៣. សីល (Morality) 

- សម្មាវាចា (វាចាត្រូវ)

- សម្មាកម្មន្តៈ (ការងារត្រូវ)

- សម្មាអាជីវៈ (ការចិញ្ចឹមជីវិតត្រូវ)

៣. គំនិតផ្សេងទៀត

• កម្ម : ព្រះពុទ្ធសាសនាជឿលើច្បាប់កម្មផលដែលសំដៅលើសកម្មភាព (កាយ វាចា ចិត្ត) ទាំងល្អទាំងអាក្រក់ដែលនឹងផ្តល់ផលដល់ជីវិតបច្ចុប្បន្ននិងអនាគត (ជាតិក្រោយ)។

• វដ្តសង្សារ (Samsara): វដ្តនៃការកើតចាស់ឈឺ ស្លាប់ហើយកើតឡើងវិញដោយគ្មានទីបញ្ចប់គោលដៅគឺត្រូវរំដោះខ្លួនចេញពីវដ្តនេះ។

• លក្ខណៈ ៣ គឺ៖

• អនិច្ចំ : ភាពមិនទៀងទាត់ (អ្វីៗទាំងអស់ផ្លាស់ប្តូរជានិច្ច)។

• ទុក្ខំ : ភាពជាទុក្ខ (ភាពមិនពេញចិត្តដោយសារតែភាពមិនទៀងទាត់)។

• អនត្តា :  ភាពគ្មានខ្លួនឯង (មិនមានអាត្ម័នឬព្រលឹងដែលស្ថិតស្ថេរអចិន្ត្រៃយ៍ទេ)។

៤. និកាយធំៗ៖

ក្រោយពីព្រះពុទ្ធចូលបរិនិព្វាន ព្រះពុទ្ធសាសនាបានបែងចែកជាច្រើននិកាយ ប៉ុន្តែនិកាយធំៗមាន៖

• ថេរវាទ (Theravada): មានន័យថា "ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ"។ និកាយនេះប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគម្ពីរដើម (ព្រះត្រៃបិដកភាសាបាលី) យ៉ាងតឹងរ៉ឹង និងផ្តោតលើការត្រាស់ដឹងរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ (ជាព្រះអរហន្ត)។ (មាននៅកម្ពុជា, ថៃ, ស្រីលង្កា, ឡាវ, មីយ៉ាន់ម៉ា)។

• មហាយាន (Mahayana): មានន័យថា "យានធំ"។ និកាយនេះមានការសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើការត្រាស់ដឹងសម្រាប់សត្វលោកទាំងអស់ហើយលើកតម្កើងគោលគំនិតព្រះពោធិសត្វ (អ្នកដែលពន្យារពេលចូលនិព្វាន ដើម្បីជួយសត្វដទៃ)។ (មាននៅចិន, ជប៉ុន, កូរ៉េ, ទីបេ, វៀតណាម)។

សរុបមកព្រះពុទ្ធសាសនាគឺជាទស្សនវិជ្ជានិងជាមាគ៌ានៃជីវិតមួយដែលបង្រៀនអំពីហេតុផលការយល់ដឹងអហិង្សានិងការអភិវឌ្ឍសេចក្តីស្រឡាញ់ (មេត្តា) និងករុណា (សេចក្តីអាណិតអាសូរ)ចំពោះសព្វសត្វ។

អត្ថបទ៖ ជួន សុធា